Orta ve Doğu Avrupa şehirleri sınırlı kaynaklarla ve artan sosyal ihtiyaçlarla karşı karşıya kaldıkça, sosyal hizmetlerin güçlendirilmesi acil bir öncelik haline geldi. Zagreb kent yönetiminin bakış açısına göre, bu yeni duruma yanıt, hizmetlerin gerçek ihtiyaçlar ve kapsayıcılık etrafında modernize edilmesi ve hizmet sunum kapasitesine yatırım yapılması oldu. Sosyal Koruma, Sağlık, Gaziler ve Engelliler Ofisi Başkanı Lora Vidović’in ifadesine göre: “Tüm yaklaşımımız ihtiyaç odaklı, kanıta dayalı ve insan haklarına dayanmaktadır.”

Son yıllarda Zagreb, sosyal hizmetleri genişletip modernize ederken, erken gelişimsel ve psikososyal desteği güçlendirip, toplum temelli programlar geliştirdi. Ayrıca hizmetlerin sakinler için daha kolay erişilebilir ve anlaşılır hale getirilmesi için sivil toplum kuruluşları ve diğer kurumlarla daha yakın bir işbirliği içinde çalışmaya başladı.

Bu alanda yaşanan zorluklar ve çözüm yolları, 25-26 Kasım 2025 tarihlerinde Zagreb’de düzenlenen Eurocities karşılıklı öğrenme etkinliğinin de odak noktasıydı. Etkinlik, politika yapıcıları bir araya getirerek finansman sağlama, erişilebilirliği iyileştirme ve sosyal hizmetlerde işbirliğini geliştirme konularında katılımcıların deneyimlerini paylaşmalarını sağladı.

Yeni sosyal gerçeklere uyum sağlamak

Zagreb için başlangıç noktası, günümüzün sosyal ihtiyaçları ile bunları karşılamak için tasarlanmış sistemler arasındaki açık uyumsuzluktur.

Vidović, “Temel zorluk, hızla değişen sosyal gerçeklere, farklı bir dönem için tasarlanmış sistemlerle yanıt vermeye çalışıyor olmamız” diyor. Yaşlanma, ruh sağlığı, engellilik ve göç, giderek daha esnek, toplum temelli desteğe ihtiyaç duyarken, mevcut altyapının çoğu hâlâ geçmişteki kurumsal modelleri yansıtıyor.

Kentlerin, ulusal sistemlerin tam olarak karşılamadığı boşlukları doldurması da bekleniyor. Zagreb, ulusal finansman tam olarak sağlanmasa bile, Hırvatistan’ın dört bir yanından gelen sakinlere, özellikle de savunmasız gruplara hizmet sunuyor. Erken çocukluk eğitimi, kaynaştırma, akran şiddetini önleme ve ruh sağlığı programlarına önemli yatırımlar yapan Zagreb, sorumluluklar hükümetin farklı düzeylerine yayılmış olduğu için bu çabaları ölçeklendirmekte zorlanıyor.

“Temel zorluk, hızla değişen sosyal gerçeklere, farklı bir dönem için tasarlanmış sistemlerle yanıt vermeye çalışıyor olmamız.”

— Lora Vidović

İşgücü kapasitesi de bir başka kritik kısıtlama unsuru. Vidović, sürekli eğitim, kurumlar içindeki kültürel değişim ve personele sürekli yatırım yapma ihtiyacına işaret ederek, “İstikrarlı ve vasıflı bir işgücü olmadan hiçbir reform kök salamaz” vurgusunu yapıyor.

Disiplinli bütçelemeyle ihtiyaçların önceliklendirilmesi

Bütçe kısıtları ve sınırlı personele rağmen Zagreb, sosyal hizmetlerini genişletmeye ve iyileştirmeye devam etti. Vidović, bunun için şehrin maliyesinin istikrara kavuşturulması ve parçalı olarak çalışan sistemlerin yeniden birbirine bağlanması, ardından disiplinli bütçe planlaması ve net öncelikleri belirleyerek ilerleme sağlanması gerektiğini söylüyor.

Sadece 2024 yılında Zagreb, engelli hizmetleri bütçesini %80 artırdı, tesisleri genişletti ve modernize etti, erken gelişim ve psikososyal desteği güçlendirdi ve karmaşık ihtiyaçları olan yetişkinler için yeni toplum temelli programlar başlattı. Sonuç olarak, sosyal hizmet sağlayıcıları artık yaklaşık %240 daha fazla kişiye ulaşıyor.

Aynı zamanda, yaşlı bakım evleri ve engelli bireylere danışmanlık ve destek sağlayan özel merkezler gibi sosyal bakım kurumlarında çalışma koşulları ve maddi haklar da iyileştirildi. Diğer taraftan, AB fonları yenilikçi girişimlerin pilot uygulamalarına yardımcı olurken, desteğe ihtiyaç duyan kişilere güvenilir bir şekilde destek sağlanmasını garanti edecek uzun vadeli mali sürdürülebilirlik de hedefleniyor.

Daha iyi hizmetlerin itici gücü olarak işbirliği

Sosyal hizmetlerin güçlendirilmesinde karşılıklı öğrenme süreçleri ve işbirliğinin rolü de önemli bir yer kaplıyor. Zagreb’de, idare içindeki bölünmeleri ortadan kaldırmak ve hem sivil toplum kuruluşlarıyla hem de ulusal kurumlarla yakın işbirliği içinde çalışmak, hizmetlerin sunulma biçiminde merkezi bir rol oynuyor.

Bu yaklaşım, açık bir ilkeye dayanıyor. Vidović, “Biz olmadan bizimle ilgili hiçbir şey olmaz” diyerek, sivil toplum kuruluşlarının politika yapımında aktif ortaklar olduğunu ve uzmanlık ve deneyimleriyle katkıda bulunduklarını vurguluyor. Bu yaklaşım sayesinde, engelli kuruluşlarıyla araçları test ettikten ve gelecekteki filolar için kalıcı bir geri bildirim mekanizması kurduktan sonra, toplu taşıma erişilebilirliğinde iyileştirmeler dahil olmak üzere somut sonuçlara yol açtığı belirtiliyor.

Ayrıca bu katılımcı işbirliği yoluyla, uzmanları, hizmet sağlayıcıları ve sosyal hizmetlerden faydalanan kişileri bir araya getiren, Zagreb’in 2025-2027 Sosyal Planı hazırlandı.

Hizmetlere erişimi kolaylaştırmak

Erişilebilirliği iyileştirmek, Zagreb’de karşılıklı öğrenmenin bir diğer odak noktası. Zagreb’de engeller genellikle hizmetlerin mevcut olmaması nedeniyle değil, bulunması veya kullanılması zor olması nedeniyle ortaya çıkıyor. Vidović, “Erişilebilirliği sadece fiziksel bir sorun olarak değil, aynı zamanda bilgi ve hizmet erişimi sorunu olarak da görüyoruz” diye açıklıyor.

Zagreb, Hırvatistan’da Kolay Okunabilirlik standardını uygulayan ilk şehirdir ve zihinsel engelli kişiler, yaşlılar ve okuryazarlık düzeyi düşük kişiler için önemli belgeleri uyarlayarak bu standardı uygulamaktadır. Şehir ayrıca ruh sağlığı ve erken gelişim için özel çevrimiçi portallar geliştirmiş ve her yıl 50’den fazla halk sağlığı ve önleme kampanyası yürütmektedir.

Dijital araçların yanı sıra, doğrudan destek de hâlâ çok önemli. Zagreb, sosyal bakım kurumları aracılığıyla ücretsiz hukuki yardım ve çok çeşitli danışmanlık hizmetleri sunmakta ve resmi desteğe erişimde daha büyük engellerle karşılaşan vatandaşlara ulaşan sivil toplum kuruluşlarıyla da yakın işbirliği içindedir.

Ayrıca şehir yönetimi, hizmetlere erişimi kolaylaştırmak amacıyla, bir başka Hırvatistan şehri olan Pula’da halihazırda kullanılan bir yaklaşımı temel alarak, sosyal refah, sağlık ve girişimcilikle ilgili bilgileri tek bir yerde bir araya getiren Tek Durak Bilgi (One-Stop Information) modelini de denemeyi planlıyor.

Uzun vadeli reform

Vidović, ileriye dönük olarak, uzun süreli bakımın kapsamlı bir reformdan geçirilmesini ve hem yerel hem de ulusal düzeyde sosyal ve sağlık hizmetleri arasında daha güçlü bir entegrasyonun sağlanması gerektiğini vurguluyor: “Birçok vatandaş ‘sağlık’ ve ‘sosyal’ kavramları arasında ayrım yapmıyor. Sadece tutarlı, erişilebilir ve gereksiz idari engellerden arındırılmış bir desteğe ihtiyaç duyuyorlar.”

Sonuç olarak, Orta ve Doğu Avrupa’daki şehirler benzer zorluklarla karşı karşıya kalmaya devam etmekle birlikte, Zagreb’deki tartışmalar, bütçe disiplini, işbirliği ve kişi odaklı hizmetlere güçlü bir bağlılığın ve parçalı sistemlerden daha bütüncül ve sürdürülebilir sosyal destek sistemlerine geçişin getirileri hakkında fikir veriyor.

“Kullanıcı grubu ne olursa olsun, temel ilke aynıdır: Destek bireye uyum sağlamalıdır, tersi değil.”

— Lora Vidović

Kaynak: Eurocities